حکایت فوکو و چپق ساختارگرای مگریت

اين يك چپق نيست (با نقاشی‌هایی از رنه مگریت) / میشل فوکو / ترجمه‌ی مانی حقیقی / نشر مرکز 1375 / چاپ سوم 1382

 

این روزها دیگر، همه سوسور را می‌شناسند. فردینان دو سوسور (1913- 1875) بیش از هزار سال پیش، مکتب ساختارگرائی Structuralism را در زبان‌شناسی پایه‌گذاری کرد و بحث قراردادی بودن زبان را ارائه داد به این ترتیب که مثلن واژه‌ی (درخت) چیزی نیست جز تسلسل چند حرف یا آوا در کنار هم‌دیگر به شکل کاملن قراردادی، و هیچ ارتباطی با واقعیت درخت ندارد؛ بگذریم از این‌که ساختارگرائی، لااقل در حوزه‌ی زبان‌شناسی، راه به‌جائی نبُرد و فقط بستری شد برای نظریه‌های جدید.  قضیه از این قرار است که پس از بسط ساختارگرائی در حوزه‌های علوم انسانی و هنر، رنه مگریت (1967- 1898 ) نقاش نوپرداز بلژیکی، در سال 1962 نقاشی یک پیپ (همان چپق خودمان) را به وضوح کشید و زیر آن نوشت “این یک چپق نیست”. همین نقاشی و ارتباط نقاش آن با میشل فوکو باعث شد که فوکو در دوره‌ی اول اندیشه‌هایش، پس از کتاب واژه‌ها و چیزها، کتابی به نام همین نقاشی بنویسد که شامل شش مقاله‌ی پیوسته و مرتبط به هم و متن دو نامه‌ی دریافتی از نقاش است. فوکو با دیدگاه و زبان خاص خودش به بحث در مورد این نقاشی و چند نقاشی دیگر از مگریت و همچنین چند نقاشی مرتبط از نقاشان دیگری چون کله و کاندینسکی پرداخته تا بار دیگر به درهم‌پیچیده‌گی و ابهامی که نه فقط در پس واژه‌ها، بلکه در بطن هر نوع نویسه‌ legend، سخن discourse و حتا هر شکلی Form وجود دارد، اشاره کند و همچنین به اندیشه‌ها و دغدغه‌هایی شخصی‌اش، مانند مفاهیم هم‌گونی resemblance (دارای الگوی یا عنصری اصیل و سازنده با قدرت نظام‌گری برای رونوشت‌هایش) در تقابل با هم‌سانی similitude (در حد تشابهی صرف، سست، نامعین و فاقد قدرت جایگزینی substitution ) و دَرهَمِستان Heterotopia در برابر اتوپیا یا آرمان‌شهر utopia را با دست‌آویز قراردادن نقاشی‌های مذکور بپردازد.

مشخص است که مانی حقیقی زحمت زیادی برای ترجمه‌ی کتاب حاضر از روی دو نسخه‌، اول انگلیسی و بعد فرانسوی متحمل شده‌است. 11 صفحه یادداشت (اغلب از مترجم) برای 54 صفحه متن کتاب و 26 تصویر از نقاشی‌ها (اغلب از مگریت، گرچه سیاه‌وسفید و کوجک) در فهم دشواری نوشتار فوکو بی‌تاثیر نیست.